Zamki do drzwi

okupiona demonstracya przeciw tryumfom angielskim w Afganistanie. Palmenston godził cara z chanem, car Anglią z szachom. Traktaty handlowe z Austryą i Turcyę, głęboko pomyślane i zręcznie przygotowane jako tamy przeciw wpływowi Rossyi, i jako nowe kanały dla oświaty od zachodu, zmarniały i przeszły w niedostrzeżone prawic przesmyki dla wyrobów angielskich. Tymczasem z drugiej strony powiększał się coraz hardziej rozdział z Francyą. Za wątpliwe jej postępowanie względem Hiszpanii, pomszczono się w Belgii, i we wszystkich prawie stronach świata poczęto z nią jeszcze cichą ale drażliwą walkę. Z tych powodów traktat Lipcowy nie był piorunem uderzającym z pogodnego nieba. Przygotowały go oddawna dwie oddzielne serye wypadków, z których wynikło, ze Anglia szukająca przez lat dziesięć kłótni z Moskwą, skończyła na zgodzie, a silnie obstając przy zgodzie z Francyą, zamknęła dekadę przyjaźni na srogiej i niepowetowanej z nią kłótni. Traktat ten zadał cios śmiertelny systemowi tych, którzy wszystkie naszę nadzieje pokładali na ścisłym związku dwóch potężnych narodów na zachodzie. Niemniej silnie zachwiał wiarę ludzi, których usiłowaniem było rzeczywistą sprzeczność i walkę interesów Anglii i Rossyi powlec kolorem polskim, i do coraz bardziej wzrastających przyczyn wojny przymieszać tyle uczucia dla Polski, tyle oburzenia za gwałty na niej popełnione, tyle wreszcie głębokiego przekonaniu, że tylko jej samodzielne istnienie zdoła ochronić Europę od klęsk, ciągłej obawy i nieładu, iżby nie żadna licha kwestya, nie handlowe zatargi, nie nawet bezpieczeństwo posiadłości indyjskich, ale Polska i jej byt w dawnych granicach stały się hasłem i celem pierwszej otwartej zaczepki z Rossyą. Nie tajmy sobie złego, które rok zeszły zostawił nam w spuściźnie. Wyjaśnienie przyczyn i skutków tej nowej klęski powinno umocnić w nas przekonanie, już tyle razy smutnem doświadczeniem potwierdzone, że nusquam tuta fudes nawet z najoświeceńszemi i najwolniejszemi narodami, że małe, drobne sprzeczki prędzej zapalą wojnę, niźli myśl i pojęcie jakiej wielkiej świętej powinności, że zatem nie Europa dla nas, ale my dla Europy winniśmy przygotować ostateczne i zbawienne rozwiązanie